Zaburzenia widzenia w warunkach ograniczonego oświetlenia (czyli nyktalopia, tzw. ślepota zmierzchowa) są częstym, a jednocześnie często niedocenianym problemem w praktyce okulistyki weterynaryjnej. W wielu przypadkach stanowią pierwszy, subtelny objaw rozwijających się chorób siatkówki, które przez długi czas mogą pozostawać niezauważone przez opiekuna, a ostatecznie mogą doprowadzić nawet do nieodwracalnej ślepoty.
Myśląc o psie, który „nie widzi w nocy”, nie zawsze chodzi nam o zupełną ślepotę po zmierzchu – w większości przypadków dochodzi do selektywnego upośledzenia funkcji pręcików (komórek widzenia nocnego) z zachowaniem funkcji czopków (komórek widzenia dziennego). Zrozumienie mechanizmów leżących u podstaw tego objawu ma kluczowe znaczenie dla właściwej diagnostyki i postępowania klinicznego.
Fizjologia widzenia zmierzchowego – aspekt praktyczny
Siatkówka psa zawiera znacznie większą liczbę pręcików niż czopków (stosunek około 20:1), co tłumaczy ich bardzo dobrą zdolność widzenia w półmroku.
Mechanizm ten wspierają:
- obecność tapetum lucidum (błony odblaskowej), która odbija światło i zwiększa jego dostępność dla fotoreceptorów,
- wysoka czułość pręcików na światło dzięki obecności rodopsyny,
- zdolność do szybkiej adaptacji do ciemności (adaptacja skotopowa).
Pierwsze objawy zaburzeń widzenia nocnego pojawiają się, gdy dochodzi do:
- degeneracji pręcików,
- zaburzenia cyklu rodopsyny,
- upośledzenia transmisji sygnału w siatkówce lub nerwie wzrokowym.
Objawy kliniczne zgłaszane przez opiekunów
Objawy są często niespecyficzne i rozwijają się stopniowo:
- niechęć do wychodzenia na spacer po zmroku,
- zatrzymywanie się przed wejściem do ciemnych pomieszczeń,
- ostrożne, „sztywne” poruszanie się w słabym świetle,
- szczekanie na przedmioty (np. kosz na śmieci), które za dnia nie powodują żadnej reakcji,
- agresja w stosunku do innych psów, która nie ma miejsca za dnia,
- wpadanie na przeszkody niewidoczne przy słabym oświetleniu,
- zwiększona zależność od opiekuna,
- zmiany behawioralne: lękliwość, dezorientacja.
Co istotne – w świetle dziennym pies może funkcjonować całkowicie prawidłowo, co często opóźnia zgłoszenie do lekarza.
Szczegółowe przyczyny ślepoty zmierzchowej
1. Postępujący zanik siatkówki (PRA – Progressive Retinal Atrophy)
Najważniejsza jednostka chorobowa w kontekście nyktalopii. Co istotne – nie zawsze przebiega w opisany poniżej sposób (są pewne wyjątki w zależności od rasy).
Patogeneza:
- pierwotna degeneracja pręcików → dopiero później degeneracja czopków,
- proces genetycznie uwarunkowany (różne mutacje zależne od rasy – część z nich jest zbadana i możemy wykonać testy genetyczne),
- symetryczny, obustronny przebieg o różnym tempie, w zależności od rasy.
Przebieg kliniczny:
- wczesny objaw: pogorszenie widzenia nocnego, ·
- brak bólu, ·
- stopniowa utrata widzenia dziennego, ·
- końcowo całkowita ślepota z pełną atrofią siatkówki.
Zmiany w badaniu dna oka:
- zwiększona refleksyjność tapetum,
- zwężenie naczyń siatkówki,
- zanik tarczy nerwu wzrokowego (w późnym stadium).
2. Wrodzona stacjonarna ślepota nocna (CSNB)
Rzadka choroba:
- występuje u Briardów,
- znamy gen odpowiedzialny za mutację (mamy test genetyczny),
- brak (lub minimalny) postępu choroby z wiekiem,
- zaburzenie transmisji sygnału w siatkówce,
- praktycznie prawidłowy obraz dna oka (w badaniu okulistycznym bez większych zastrzeżeń),
- diagnoza oparta głównie na ERG.
3. Niedobór witaminy A
Znaczenie kliniczne:
- witamina A jest prekursorem 11-cis-retinalu,
- niezbędna do regeneracji rodopsyny (barwnika znajdującego się w pręcikach). Przyczyny:
- diety domowe bez suplementacji,
- zaburzenia wchłaniania tłuszczów,
- choroby wątroby.
Objawy:
- nyktalopia,
- suchość oka (spojówki i rogówki),
- metaplazja nabłonków,
- możliwe wtórne infekcje oka.
4. Zaćma
Choć klasycznie kojarzona z pogorszeniem widzenia także dziennego, w początkowych stadiach:
- ogranicza ilość światła docierającego do siatkówki,
- objawy mogą być bardziej zauważalne w słabym oświetleniu,
- szczególnie istotna w cukrzycy (zaćma cukrzycowa – szybki rozwój).
5. Retinopatie metaboliczne i toksyczne
- retinopatia cukrzycowa (rzadsza niż u ludzi, ale możliwa),
- nadciśnienie → odwarstwienie siatkówki,
- toksyczne uszkodzenia fotoreceptorów.
6. Zwyrodnienia pozasiatkówkowe – nietypowa nyktalopia
- choroby nerwu wzrokowego,
- zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym,
- zaburzenia przewodnictwa.
Diagnostyka – podejście specjalistyczne
1. Wywiad kliniczny
Kluczowy etap, który często ukierunkowuje dalszą diagnostykę:
- wiek pojawienia się objawów,
- tempo progresji,
- dieta (szczególnie diety BARF/domowe),
- rasa (predyspozycje genetyczne),
- choroby współistniejące.
2. Badanie okulistyczne
Ocena funkcjonalna:
- testy widzenia w warunkach ograniczonego światła i pełnego oświetlenia,
- reakcje źreniczne (PLR) na światło białe, czerwone i niebieskie,
- test grożenia (menace response).
Ocena strukturalna:
- biomikroskopia,
- oftalmoskopia (badanie dna oka),
- ocena przezierności ośrodków optycznych.
3. Elektroretinografia (ERG)
Złoty standard w diagnostyce chorób siatkówki
- ocena funkcji fotoreceptorów łącznie (odpowiedź mieszana) oraz w rozbiciu na pręciki (faza skotopowa) i czopki,
- wykrywanie zmian przed ich uwidocznieniem w oftalmoskopii,
- różnicowanie PRA vs. CSNB vs. inne retinopatie.
4. Diagnostyka genetyczna
Coraz szerzej dostępna:
- identyfikacja nosicieli,
- potwierdzenie PRA i innych chorób genetycznych siatkówki ,
- znaczenie hodowlane – zatrzymywanie przekazywania zmutowanych genów potomstwu.
5. Diagnostyka obrazowa
- USG gałki ocznej (przy zmętnieniu ośrodków optycznych),
- MRI/CT (jeśli podejrzenie zmian neurologicznych).
Postępowanie terapeutyczne
Leczenie przyczynowe (jeśli możliwe)
- Niedobór witaminy A → suplementacja (ostrożnie, ryzyko hiperwitaminozy),
- Zaćma → chirurgia (fakoemulsyfikacja + implant soczewki),
- Choroby ogólnoustrojowe → leczenie choroby podstawowej.
Brak leczenia przyczynowego
Dotyczy m.in. PRA:
- brak stuprocentowo skutecznej terapii odwracającej proces.
Postępowanie wspomagające i adaptacyjne
Środowisko życia psa:
- stały układ mebli,
- brak nagłych zmian przestrzennych,
- stosowanie oświetlenia nocnego,
- zabezpieczenie schodów i ostrych krawędzi.
Spacer i aktywność:
- spacery na smyczy po zmroku,
- unikanie nieznanego terenu w ciemności,
- wykorzystanie komend głosowych.
Wsparcie behawioralne:
- budowanie rutyny,
- przewidywalność otoczenia,
- wzmacnianie innych zmysłów (zabawki węchowe, sygnały dźwiękowe).
Rokowanie
- PRA – nieodwracalna, postępująca ślepota (rokowanie ostrożne do niepomyślnego), ·
- CSNB – dobre (choroba niepostępująca), ·
- Zaćma – bardzo dobre po leczeniu chirurgicznym, ·
- Niedobór witaminy A – dobre przy wczesnym rozpoznaniu.
Znaczenie wczesnej diagnostyki
Wczesne rozpoznanie nyktalopii pozwala:
- wdrożyć leczenie w odwracalnych przypadkach,
- spowolnić progresję (jeśli możliwe),
- przygotować opiekuna na dalszy przebieg choroby,
- poprawić jakość życia pacjenta.
Podsumowanie
Ślepota zmierzchowa u psa jest objawem o dużym znaczeniu diagnostycznym, najczęściej wskazującym na choroby siatkówki, w szczególności postępujący zanik siatkówki. Pomimo ograniczonych możliwości leczenia w wielu przypadkach, odpowiednio wczesna diagnostyka oraz właściwe postępowanie adaptacyjne pozwalają na utrzymanie dobrej jakości życia zwierzęcia przez długi czas. Z punktu widzenia lekarza weterynarii kluczowe jest holistyczne podejście – uwzględniające zarówno aspekty okulistyczne, jak i ogólnoustrojowe, genetyczne oraz środowiskowe.
lek. wet. Izabela Sienkiewicz
